Amarant yalnız bir bitki növü deyil, çoxsaylı növləri əhatə edən Amaranthus cinsidir. Bu növlər xarici görünüşünə, vegetasiya müddətinə, çiçək qruplarının ölçüsünə və formasına, yarpaq və gövdələrinin rənginə, toxumlarının ölçüsünə, məhsuldarlığına və təsərrüfat təyinatına görə fərqlənirlər.
Bəzi növlər əsasən dən əldə etmək üçün becərilir, digərləri yarpaqlı tərəvəz bitkisi kimi istifadə olunur, üçüncü qrup isə yaşıl kütlə əldə etmək və ya dekorativ məqsədlər üçün maraq doğurur.
Buna görə də kənd təsərrüfatı istehsalı üçün amarant seçərkən yalnız növün adını deyil, həm də konkret sortu, onun mənşəyini, xüsusiyyətlərini və nəzərdə tutulan istifadə istiqamətini nəzərə almaq vacibdir.

Amarantın əsas növləri

Amarant növləri arasında kənd təsərrüfatı və qida istehsalı baxımından ən çox maraq doğuran bir neçə qrup var.

Amaranthus cruentus
Qırmızı amarant

Dən istehsalı üçün istifadə olunan ən tanınmış növlərdən biridir.
Bitkilər adətən sürətli böyüməsi, yaxşı inkişaf etmiş gövdəsi və iri çiçək qrupları ilə fərqlənir. Sortundan asılı olaraq bitkinin rəngi yaşıl, qırmızımtıl və ya purpur ola bilər.
Bu növ amarantın dənlik formalarının seleksiyasında geniş istifadə olunur və qida emalı üçün nəzərdə tutulan toxumların əldə edilməsi baxımından maraq doğurur.
Əsas istifadə istiqaməti:
dən → un → yarma → digər emal məhsulları.
Bəzi formalarından yaşıl kütlə əldə etmək üçün də istifadə edilə bilər.

Amaranthus hypochondriacus
Qorxulu amarant

Dənlik amarantın ən tanınmış növlərindən biridir.
İri çiçək qrupları və uyğun becərilmə şəraitində kifayət qədər yüksək məhsuldarlığı ilə xarakterizə olunur.
Bu növ seleksiya işlərində geniş istifadə olunur və çoxsaylı sortlar və xətlərlə təmsil olunur.
Əsas istifadə istiqaməti:
dən və onun emal məhsulları.
Bəzi formaları yem məqsədilə də əhəmiyyət kəsb edə bilər.

Amaranthus caudatus
Quyruqlu amarant
Bu növün səciyyəvi xüsusiyyəti uzun, çox vaxt aşağıya doğru sallanan çiçək qruplarıdır.
Məhz çiçək qruplarının qeyri-adi formasına görə quyruqlu amarant dekorativ bitki kimi geniş tanınır. Bununla yanaşı, bəzi formalarından qida məqsədilə də istifadə olunur.
Bitkinin mənşəyindən və konkret formasından asılı olaraq, ölçüləri, rəngi və təsərrüfat xüsusiyyətləri əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər.
Əsas istifadə istiqamətləri:
dekorativ becərmə;
bəzi formalarının qida məqsədilə istifadəsi;
toxum əldə edilməsi.

Amaranthus tricolor
Üçrəngli amarant

Bir çox dənlik formalardan fərqli olaraq, bu növ əsasən yarpaqları ilə tanınır.
Bitkinin yarpaqları parlaq rənglərə — yaşıl, qırmızı, purpur, sarı və müxtəlif rənglərin birləşməsinə malik ola bilər.
Bəzi ölkələrdə üçrəngli amarant yarpaqlı tərəvəz bitkisi kimi becərilir.
Əsas istifadə istiqaməti:
yarpaqlar → qida məqsədilə istifadə.
Bəzi sortları dekorativ bitki kimi də becərilir.

Praktiki baxımdan amarantları yalnız botaniki növlərinə görə deyil, həm də təsərrüfat təyinatına görə qruplaşdırmaq əlverişlidir.

Dənlik amarantlar
Əsas məqsəd toxum əldə etməkdir.
Bu formalar üçün aşağıdakı xüsusiyyətlər vacibdir:

• toxum məhsuldarlığı;
• yetişmənin sabitliyi;
• toxumların ölçüsü və keyfiyyəti;
• zülal və digər komponentlərin miqdarı;
• becərilmə şəraitinə davamlılıq;
• mexanikləşdirilmiş yığıma yararlılıq;
• yığımdan sonrakı texnoloji xüsusiyyətlər.

Bu istiqamətdə ən mühüm növlər Amaranthus cruentus və Amaranthus hypochondriacus hesab olunur.

Yarpaqlı amarantlar
Bu halda əsas məhsul yarpaqlar və cavan zoğlardır.
Aşağıdakı xüsusiyyətlər vacibdir:

• yarpaq kütləsinin intensiv əmələ gəlməsi;
• yarpaqların zərifliyi;
• yenidən böyümə sürəti;
• dad xüsusiyyətləri;
• yüksək temperaturlara davamlılıq;
• mövsüm ərzində keyfiyyətli məhsul formalaşdırmaq qabiliyyəti.

Bu istiqamətdə Amaranthus tricolor və bəzi digər növlər böyük əhəmiyyət daşıyır.

Yemlik formalar
Bəzi amarant növləri böyük həcmdə yaşıl kütlə əldə etmək üçün becərilir.
Belə bitkiləri seçərkən aşağıdakı xüsusiyyətlər nəzərə alınmalıdır:

• yaşıl kütlənin məhsuldarlığı;
• quru maddənin miqdarı;
• qida dəyəri;
• biçin müddətləri;
• təkrar böyümə qabiliyyəti;
• mövcud yem tədarükü texnologiyalarına uyğunluq.

İstənilən amarantı yalnız çoxlu yaşıl kütlə əmələ gətirdiyinə görə avtomatik olaraq yemlik bitki hesab etmək olmaz. Onun təsərrüfat təyinatı konkret formanın xüsusiyyətləri və tədqiqat nəticələri ilə təsdiqlənməlidir.

Dekorativ amarantlar
Amarantın bir çox növü və sortu dekorativ məqsədlərlə becərilir.
Onların dekorativ dəyəri, ilk növbədə, aşağıdakı xüsusiyyətlərlə müəyyən olunur:

• yarpaqların rəngi;
• gövdələrin rəngi;
• çiçək qruplarının forması;
• bitkinin hündürlüyü;
• dekorativ görünüşün davametmə müddəti.

Qırmızı, purpur və tünd qırmızı çiçək qruplarına, eləcə də parlaq rəngli yarpaqlara malik sortlar xüsusilə cəlbedicidir.
Lakin dekorativ sortu avtomatik olaraq qida və ya kənd təsərrüfatı istehsalı üçün uyğun hesab etmək olmaz.

Sort — bu, sadəcə növün başqa adı deyil.

Məsələn, Amaranthus cruentus — botaniki növdür. Bu növ daxilində müxtəlif sortlar və seleksiya formaları mövcud ola bilər.

Eyni növə aid sortlar bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər:

• məhsuldarlığına görə;
• yetişmə müddətinə görə;
• bitkinin hündürlüyünə görə;
• çiçək qrupunun ölçüsünə görə;
• rənginə görə;
• toxumların ölçüsünə görə;
• müəyyən şəraitə davamlılığına görə;
• mexanikləşdirilmiş yığıma yararlılığına görə;
• əldə edilən xammalın keyfiyyətinə görə.

Buna görə də sənaye istehsalı üçün sadəcə “biz Amaranthus cruentus yetişdiririk” demək kifayət deyil.

Hansı sortun və ya seleksiya materialının istifadə edildiyini, onun hansı xüsusiyyətlərə malik olduğunu bilmək lazımdır.

İstehsal üçün sortu necə seçmək olar?

Sort seçiminə bitkinin xarici görünüşündən deyil, istehsalın məqsədindən başlamaq lazımdır.
Toxumdan məhsul əldə etmək üçün
Dən istehsalı üçün nəzərdə tutulmuş formaları seçmək lazımdır.
Xüsusi diqqət yetirilməli xüsusiyyətlər:

• məhsuldarlıq;
• vegetasiya müddəti;
• yetişmə müddəti;
• toxumların keyfiyyəti;
• yatmaya davamlılıq;
• məhsul yığımına yararlılıq;
• saxlanma şəraiti.

Yarpaqlarından məhsul əldə etmək üçün
Əsas meyarlar bunlardır:

• yarpaq kütləsinin miqdarı və keyfiyyəti;
• böyümə sürəti;
• yenidən zoğ vermək qabiliyyəti;
• istiyə davamlılıq;
• qida xüsusiyyətləri.

Yaşıl kütlə əldə etmək üçün
Aşağıdakı göstəriciləri qiymətləndirmək lazımdır:

• məhsuldarlıq;
• yaşıl kütlənin formalaşma müddəti;
• qida dəyəri;
• bitkinin davamlılığı;
• mexanikləşdirilmiş yığıma yararlılığı.

Bitki dekorativ məqsədlər üçün nəzərdə tutulduqda
Əsas diqqət aşağıdakı xüsusiyyətlərə yetirilir:

• rəng;
• çiçək qrupunun forması;
• hündürlük;
• dekorativ görünüşün davametmə müddəti.

Azərbaycanın bütün ərazisi üçün bir sortu əvvəlcədən universal hesab etmək olmaz.
Ölkənin müxtəlif regionlarının iqlim və torpaq şəraiti bir-birindən xeyli fərqlənir. Hətta eyni region daxilində belə nəticə aşağıdakı amillərdən asılı ola bilər:

• torpağın tipi;
• şoranlıq dərəcəsi;
• rütubətlə təmin olunma;
• suvarmanın keyfiyyəti;
• temperatur;
• səpin müddəti;
• becərmə texnologiyası.

Buna görə də perspektivli sortları konkret aqroiqlim şəraitində qiymətləndirmək lazımdır.

• Azərbaycanda amarantçılığın inkişafı üçün müxtəlif sortları birbaşa ölkə şəraitində müqayisə etməyə imkan verən sınaq və nümayiş əkinləri xüsusi əhəmiyyət daşıya bilər.

Kütləvi istehsala keçməzdən əvvəl sınaq

Sənaye miqyasında becərməyə keçməzdən əvvəl kiçik sınaq sahələrinin yaradılması məqsədəuyğundur.
Bu sahələrdə bir neçə sortu vahid metodika əsasında müqayisə etmək olar.
Məsələn:

• Bu cür məlumatlar müəyyən bir sortun «yaxşı böyüdüyü» barədə ümumi mülahizədən qat-qat daha dəyərlidir.

Toxumlar — istehsalatın əsasıdır

Sənaye amarantçılığının yaradılması zamanı toxum materialının keyfiyyəti böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

• toxumların mənşəyi;
• sort mənsubiyyəti;
• cücərmə qabiliyyəti;
• təmizliyi;
• rütubətliliyi;
• qarışıqların mövcudluğu;
• saxlanma şəraiti;
• toxum materialına dair sənədlər.
• Dekorativ amarant toxumlarını, qida təyinatlı toxumları və istehsalat sınaqları üçün nəzərdə tutulmuş seleksiya materialını bir-birinə qarışdırmamaq xüsusilə vacibdir.

Nə üçün növün adı — yalnız başlanğıcdır

Amarant olduqca geniş forma müxtəlifliyinə malikdir. Buna görə də növün adının eyni olması, bitkilərin təsərrüfat xüsusiyyətlərinin də eyni olması demək deyil.
Düzgün seçim sxemi aşağıdakı kimidir:
istehsalın məqsədi
↓
regionun şəraiti
↓
uyğun növ
↓
sort və ya seleksiya materialı
↓
təcrübə sahəsi
↓
nəticələrin qiymətləndirilməsi
↓
istehsalın genişləndirilməsi (miqyaslandırılması)

• Məhz bu cür yanaşma amarant vasitəsilə bir bitki növünə olan maraqdan dayanıqlı və iqtisadi cəhətdən əsaslandırılmış istehsalatın yaradılmasına keçid etməyə imkan verir.

Vacibdir!

Növlər və sortlar barədə məlumatlar yerli sınaqların nəticələrini əvəz etmir.
Kommersiya təyinatlı əkinlərə başlamazdan əvvəl konkret aqroiqlim şəraitini, toxum materialının xüsusiyyətlərini, becərmə texnologiyasını və son məhsula dair tələbləri nəzərə almaq lazı̀m kəsb edir.
«Amarant istehsalçıları» İctimai Birliyi amarantın müxtəlif formalarının öyrənilməsini və sınaqdan keçirilməsini Azərbaycanda amarant sahəsinin inkişafının mühüm tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirir.